मधू दंडवते यांचे प्राथमिक व माध्यमिक शिक्षण अहमदनगरमध्ये झाले. विज्ञानाची ओढ असल्यामुळे त्यांनी मुंबईतील रॉयल इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्समध्ये प्रवेश घेतला आणि भौतिकशास्त्रात पदव्युत्तर पदवी संपादन केली. अणू विज्ञानात त्यांची पकड खास होती. शिक्षणानंतर त्यांनी सिद्धार्थ कॉलेजमध्ये प्राध्यापक म्हणून काम सुरू केले, नंतर विभागाध्यक्ष आणि प्राचार्यही झाले. वर्गात क्लिष्ट वैज्ञानिक संकल्पना सोप्या करून समजावून सांगण्याची त्यांची हातोटी विद्यार्थ्यांमध्ये लोकप्रिय होती.

दंडवते यांनी स्वातंत्र्यसैनिक म्हणून राजकारणात प्रवेश केला आणि १९४२ च्या भारत छोडो आंदोलनात भाग घेतला. १९५५ मध्ये पोर्तुगीज साम्राज्याशाहीविरुद्ध गोव्यातील सत्याग्रह मोहिमेचे ते नेते होते.ते प्रजा सोशालिस्ट पार्टीचे सदस्य होते आणि १९४८ पासून त्यांनी पक्षाच्या महाराष्ट्र युनिटचे अध्यक्ष म्हणून काम केले. नंतर, त्यांनी पक्षाचे संयुक्त सचिव म्हणूनही काम केले. ते १९६९ च्या भूमी मुक्ती आंदोलनाचे एक सक्रिय नेते होते.

राजकारण इतिहास

१९७०-७१ दरम्यान, दंडवते महाराष्ट्र विधान परिषदेचे सदस्य होते. १९७१ ते १९९० पर्यंत, ते महाराष्ट्रातील कोकणातील राजापूर मतदारसंघातून सलग पाच वेळा लोकसभेवर निवडून आलेले खासदार होते. इंदिरा गांधी आणि राजीव गांधी यांच्या पंतप्रधानपदाच्या कार्यकाळात ते प्रमुख विरोधी नेत्यांपैकी एक होते.१९७५ मध्ये आणीबाणीच्या काळात दंडवते यांना अटक करण्यात आली आणि त्यांनी बंगळूर मध्यवर्ती कारागृहात काही काळ घालवला.

आणीबाणी संपल्यानंतर आणि १९७७ च्या निवडणुकांनंतर, दंडवते यांनी मोरारजी देसाई यांच्या मंत्रिमंडळात रेल्वे मंत्री म्हणून काम केले. त्यांनी देशाच्या रेल्वे पायाभूत सुविधांमध्ये अनेक सुधारणा केल्या. यामध्ये रेल्वे आरक्षणाचे संगणकीकरण, ज्यामुळे बुकिंग क्लार्क यांच्यातील भ्रष्टाचार आणि प्रवाशांमधील अनिश्चितता कमी झाली. १९७८-७९ मध्ये आपटा ते रोहा या मार्गासह कोकण रेल्वेच्या पहिल्या टप्प्याला मंजुरी आणि ५००० किलोमीटरच्या जीर्ण झालेल्या रुळांची दुरुस्ती किंवा बदल यांचा समावेश होता.

सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, त्यांनी अधिक आरामदायी प्रवासासाठी द्वितीय श्रेणीच्या स्लीपर डब्यांमधील प्रवाशांसाठी सध्याच्या लाकडी बर्थऐवजी गादीचे बर्थ सुरू केले. सुरुवातीला प्रमुख मार्गांवर ही योजना लागू करण्यात आली असली तरी, १९८० च्या दशकाच्या अखेरीस सर्व गाड्यांच्या द्वितीय श्रेणीच्या डब्यांमध्ये हे गादीचे बर्थ लावण्यात आले होते.एक संसदपटू म्हणून, १९८५ मध्ये पक्षांतरबंदी कायदा लागू करताना त्यांनी केलेल्या प्रमुख हस्तक्षेपांपैकी एक म्हणजे मतभेदांना परवानगी देण्यासाठी सुरक्षा कलमाचा समावेश करणे.

नंतर दंडवते यांनी व्ही. पी. सिंग यांच्या मंत्रिमंडळात अर्थमंत्री म्हणून काम केले.१९९१ मध्ये काँग्रेसच्या मेजर सुधीर सावंत यांच्याकडून पराभव झाल्यानंतर त्यांचा संसदीय कार्यकाळ संपुष्टात आला आणि ते हळूहळू राष्ट्रीय राजकारणातून दूर झाले.ते १९९० मध्ये आणि पुन्हा १९९६ ते १९९८ या काळात नियोजन आयोगाचे उपाध्यक्षही होते.प्राध्यापक म्हणून काम करत असतानाच ते समाजवादी चळवळीकडे ओढले गेले. साने गुरुजी आणि डॉ. राममनोहर लोहिया यांच्या विचारांचा त्यांच्यावर प्रभाव होता. दिवसा महाविद्यालयात विद्यार्थ्यांना विज्ञान शिकवणे आणि संध्याकाळी कामगारांच्या वस्तीत जाऊन हक्कांसाठी लढा देणे, असा त्यांचा दिनक्रम होता. १९७१ मध्ये ते राजापूर मतदारसंघातून लोकसभेत निवडून गेले.

रेल्वेमंत्री म्हणून त्यांनी भारतीय रेल्वेच्या रचनेत काही महत्त्वाचे तांत्रिक बदल केले. दुसऱ्या वर्गातील बाकड्यांवर झोपणे प्रवाशांसाठी त्रासदायक असायचे. दंडवते यांनी दोन इंच जाडीची फोम बर्थ बसवली, ज्यामुळे लाखो प्रवाशांचा प्रवास सुखकर झाला. १८ महिने तुरुंगवास भोगल्यानंतरही त्यांचा साधेपणा आणि शिस्त टिकून राहिला.

सामाजिक योगदानाबद्दल बोलायचे झाले तर, कोकण रेल्वेच्या प्रकल्पाला गती देण्यात आणि नियोजन आयोगाचे उपाध्यक्ष म्हणून देशाच्या आर्थिक धोरणांना दिशा देण्यात त्यांची भूमिका महत्त्वाची होती. राजकारण आणि विज्ञान यांना अभ्यासाच्या जोरावर एकत्र आणण्याचे कार्य त्यांनी केले.आज सार्वजनिक जीवनात नैतिकतेची चर्चा होत असताना प्रा. मधू दंडवते यांचे नाव आदराने घेतले जाते. शिक्षक असताना राजकारणात गेल्यावरही वैचारिक शुद्धता, साधेपणा आणि अभ्यासातून बदल घडवता येतो, हे त्यांनी सिद्ध केले. अशा ऋषितुल्य व्यक्तिमत्वाला जयंतीनिमित्त विनम्र अभिवादन.